Koningin Johanna (Juana) van Castilla is de geschiedenisboeken ingegaan als Johanna de Waanzinnige. Naar verluidt reisde ze bijna drie jaar heel Spanje door met het lichaam van haar overleden echtgenoot: Filips (Felipe) de Schone. Toen de hele karavaan in Tordesillas aankwam werd Filips begraven in de kerk van het Real Convento de Santa Clara. Juana en haar jonge dochter Catalina vestigden zich in het nabijgelegen paleis. Maar haar bloedeigen vader en zoon zorgden ervoor dat ze daar 46 jaar, tot aan haar dood, opgesloten bleef.
Tekst: Maria Kupers. Foto’s: Ingrid Kupers
Spanje heeft op het gebied van koninkrijken, koningshuizen en vorstendommen een indrukwekkende geschiedenis die wel wat wegheeft van een soapserie. Wat nu de deelstaten van Spanje zijn, waren in de vroege middeleeuwen bijna allemaal zelfstandige koninkrijken, vorstendommen of graafschappen. En zoals dat gaat tussen machthebbers onderling, werd er geregeld gestreden om nog meer macht.
Strijd en huwelijken
Voor het verhaal van Juana la Loca gaan we terug naar de vijftiende eeuw. Spanje bestond toen uit twee koninkrijken: Castilla en Aragón. Beide waren het resultaat van jarenlange strijd en onderlinge huwelijken tussen de koningshuizen van onder meer Navarra, Granada, Asturias, Valencia, Galicia en León.
In 1469 trouwden Isabel I de Castilla en Fernando II de Aragón. Zij zijn beter bekend als de Katholieke Koningen die de Moren het land uit joegen. Hun huwelijk legde de basis voor de eenwording van Spanje, hoewel beide kronen met eigen wetten en instellingen nog lange tijd apart bleven bestaan. Juana werd geboren op 6 november 1479 in Toledo, ze was de derde dochter van de Reyes Católicos.
Huwelijk als bindmiddel
Juana was een slim kind. Ze kreeg niet alleen les in lezen en schrijven, maar ook in andere zaken die men nodig achtte voor een leven aan het hof. Op haar vijftiende sprak en schreef Juana vloeiend Frans en Latijn en bespeelde ze verschillende instrumenten. Haar ouders waren vóór alles politieke strategen en ze wilden een eind maken aan de voortdurende schermutselingen met de Fransen. Daarom besloten ze de banden met de Habsburgers aan te halen.
Maximiliaan van Habsburg was aartshertog van Oostenrijk, koning van de Duitsers en Keizer van het Heilige Roomse Rijk. Door zijn enige zoon Felipe el Hermoso (Filips de Schone) met Juana te laten trouwen, breidde hij zijn invloed weer een beetje uit. Het stel ontmoette elkaar voor het eerst op 18 oktober 1496 in de stad Lier, in de buurt van Antwerpen.
Maar niemand had erop gerekend dat er daadwerkelijk liefde bij dit huwelijk zou komen kijken. De aantrekkingskracht tussen Juana en Felipe was zo groot dat de trouwdag veel eerder dan gepland plaatsvond: op 20 oktober, al twee dagen na hun eerste ontmoeting, gaf het stel elkaar tijdens een privé-ceremonie het ja-woord.
Passie en jaloezie
Toch ging de relatie tussen de twee helemaal niet over rozen. Tenminste, niet als je het van de kant van Juana bekijkt. Felipe besloot het gezelschap dat vanuit het Spaanse hof met haar was meegereisd te ontslaan. Je op zeventienjarige leeftijd moeten vestigen aan een hof waar je niets en niemand kent viel de nieuwe koningin zwaar. En Felipe bleek er ook nog een hele rits minnaressen op na te houden. Volgens de verhalen was Juana jaloers en had ze last van periodes van emotionele instabiliteit. Maar de aantrekkingskracht bleef bestaan: het stel kreeg zes kinderen.
Na het overlijden van Juana’s oudere broer en zus werd zij uitgeroepen tot Prinses van Asturias en was daarmee de troonopvolger. Toen haar moeder, Isabel La Católica in 1504 overleed, werd Juana koningin van Castilla. Maar manlief Felipe wilde daar zelf regeren en vader Fernando wilde als regent invloed houden. Hierdoor ontstond een machtsstrijd tussen Juana’s echtgenoot en haar vader, waarbij Juana in feite in de weg stond omdat haar erfrecht de sleutel tot Castilla was.
Felipe won en verloor
In 1506 wist Felipe zichzelf tot medekoning van Castilla te laten uitroepen, maar daar kon hij niet lang van genieten. Hij overleed nog datzelfde jaar, op 28-jarige leeftijd. Juana was net zwanger van hun laatste dochter en gebroken van verdriet. Maar of ze toen ook echt waanzinnig werd is nog maar de vraag.
De beroemde versie — Juana die drie jaar lang non-stop met Felipe’s kist door Spanje trok omdat zij hem niet kon loslaten — is sterk aangedikt door latere verhalen en propaganda rond haar vermeende waanzin. Volgens historici zijn er meerdere redenen waarom Juana deze tocht ondernam.
De koningin wilde haar in Burgos overleden man naar zijn beoogde graf in de Koninklijke Kapel van Granada brengen, een reis die tegenwoordig via de snelweg 750 kilometer is. De tocht werd lang en grillig door rouw, haar zwangerschap, winter, politieke instabiliteit en de strijd om het bestuur van Castilla, waar Juana nog steeds de rechtmatige koningin van was.
Lichaam in de strijd
Door Felipe niet meteen definitief te begraven, bleef zichtbaar dat hij koning-gemaal van Castilla was; dat kon de dynastieke positie van hun oudste zoon Carlos helpen onderstrepen. Haar vader Fernando (die formeel alleen koning van Aragon was), was inmiddels namelijk druk bezig het bestuur naar zich toe te trekken en verschillende edelen probeerden invloed te winnen.
Juana was dus absoluut niet zo waanzinnig dat ze niet doorhad dat ze haar koninkrijk en opvolging veilig moest stellen. Ze gebruikte het lichaam van Felipe, goed gebalsemd en in een kist van hout met een extra loden kist eromheen, als een politiek symbool in de machtsstrijd rond haar positie.
Juana verloor deze machtsstrijd uiteindelijk. Toen de stoet aankwam bij één van de koninklijke paleizen, in Tordesillas, werd het lichaam begraven in de kerk van het klooster Santa Clara. Haar vader Fernando had zijn vertrouwenspersonen aangesteld die ervoor zorgden dat ze het paleis niet kon verlaten. Zo kon hij aan de macht blijven. En door het verhaal te vertellen dat Juana altijd al gestoord was geweest, voorkwam hij dat het volk hun rechtmatige koningin terugeiste.
Toen haar zoon Carlos in 1516 koning werd, had hij belang bij het voortduren van haar afzondering. Hij liet Juana daarom in Tordesillas, formeel als koningin maar zonder vrijheid of bestuurlijke macht.
Juana overleed op 75-jarige leeftijd, na 46 jaar opgesloten te hebben gezeten. Ze staat tot op de dag van vandaag in de geschiedenisboeken als Juana la Loca. De resten van Felipe zijn in 1925 vanuit Tordesillas naar Granada verplaatst. Ook Juana is daar begraven, naast haar ouders, de Reyes Católicos Isabel en Fernando.
De kinderen van Juana en Felipe en hun uiteindelijke positie binnen de
Europese koningshuizen
• Leonor (1498): Koningin van Portugal en na haar tweede huwelijk koningin van Frankrijk
• Carlos (1500): Keizer Carlos I van Spanje en Carlos V van Duitsland
• Isabel (1501): Koningin van Denemarken
• Fernando (1503): Keizer van Duitsland
• María (1505): Koningin van Hongarije en de Bohemen
• Catalina (1507): Koningin en regentes van Portugal
