Parque Natural de Somiedo is een van die plekken waar natuur en een spannend verhaal samenkomen: je komt er niet alleen voor de bergen in een van de ruigste en mooiste natuurgebieden van Spanje, maar ook voor de kans om de beroemde Cantabrische bruine beer in het wild te zien. Wij proberen ze te vinden voordat ze voor een paar maanden uit het zicht verdwijnen voor hun winterslaap: we gaan op berensafari!
Tekst: Ingrid Kupers
Foto’s: Somiedo Experience, Maria Kupers
In Somiedo, in de deelstaat Asturias, leeft een van de meest bijzondere beschermde dieren van Europa: de Cantabrische bruine beer. Het gaat om een schuw en indrukwekkend roofdier dat zich thuis voelt in de bossen, op de steile berghellingen en in de stille valleien van het natuurpark. Voor veel bezoekers maakt dit het gebied zo bijzonder: de beer leeft hier nog echt in het wild, zonder pretparkgevoel of omheining.
Gewapend met verrekijkers, statieven en een fototoestel met telelens vertrekken we aan het begin van de avond vanuit het toeristendorp Pola de Somiedo. We weten dat het niet gegarandeerd is dat we ook daadwerkelijk een beer zullen vinden, maar we hebben goede hoop. Want gids Álvaro Arribas Moreno van Somiedo Experience weet als geen ander waar hij op moet letten. Arribas Moreno groeide op in dit gebied en je zou bijna kunnen zeggen dat hij geobsedeerd is door de Cantabrische beer. Hij besteedt zijn leven aan het observeren van dit dier en schreef er het boek ‘El oso y yo’ over. Beter kunnen we het dus niet treffen.
Terwijl de zon al achter de hoge bergtoppen is verdwenen en de temperatuur snel zakt, klimmen we achter Arribas Moreno een steil bospad op. Al vrij snel wijst hij ons op berensporen. Een boom staat druipend van hars naast het pad. De bast is op ooghoogte verdwenen, het werk van beren. “Ze strippen de bast van de boom om bij de laag eronder te komen”, vertelt de gids terwijl hij op een paar achtergebleven berenharen wijst. “Ze wrijven langs de hars om parasieten in hun vacht te doden.”
Schurken tegen bomen
De aanwezigheid van beren verraadt zich ook weer als we verder klimmen. Er staan bomen waar op verschillende hoogtes duidelijke krassen te zien zijn, onmiskenbaar van berenklauwen. Arribas Moreno legt uit dat deze solitaire dieren bomen gebruiken als een soort berichtenbord.
“Ze krassen in de boom, bijten er soms in, maar vooral wrijven ze er tegenaan. Op die manier laten ze signalen achter voor anderen. Dit gaat dan over hun aanwezigheid, hun grootte en dominantie, het geslacht en de voortplantingsstatus. Maar ook over een mogelijke confrontatie met een ander beer.”
De krassen die op deze markeerboom te zien zijn, zitten op zo’n 2,20 meter hoogte. De gemiddelde lengte van een volwassen mannetjesbeer als hij op zijn achterpoten staat. Met de markeringen heeft die beer zich deze boom overigens niet toegeëigend, een andere beer kan nieuwe krassen maken en daarmee nieuwe informatie op het berichtenbord zetten.
Hoewel beren onder meer vanwege hun gebit en messcherpe klauwen in de categorie roofdier vallen, hebben ze een grotendeels vegetarisch dieet. In aanloop naar de winterslaap proberen ze zo veel mogelijk vet op de botten te krijgen en zoeken dan volop naar energierijke calorieën zoals bessen, eikels, noten en kastanjes. Dit alles aangevuld met insecten en kleine gewervelde dieren. Maar toch draaien ze ook voor grotere dieren hun poot niet om. “Vanwege de enorme kracht die ze hebben, kunnen beren feitelijk alles doden waar ze zin in hebben”, legt Arribas Moreno uit.
Ze passen hun dieet aan de tijd van het jaar aan. Na de winterslaap, die afhankelijk van de hoogte van hun leefgebied 2 tot 5 maanden kan duren, beginnen ze met het eten van grassen. Daarmee brengen ze de spijsvertering weer op gang. In de lente zoeken ze eiwitten in mierenhopen, bijenkorven of kadavers en in de zomer eten ze vooral fruit zoals appels, peren en pruimen. De beren wegen vóór hun winterslaap zo’n 300 kilo. In het voorjaar, als ze weer wakker worden, zijn ze daar gemiddeld 60 kilo van kwijt.
Hoe het zover kwam
In Spanje leven twee soorten beren, de Oso Cantábrico in de Cordillera Cantábrica (Cantabria, Asturias, Castilla-León en Galicia) en de Oso Pardo in de Pyreneeën. Aan het begin van de jaren negentig leken beide soorten tot uitsterven gedoemd. De officiële tellingen spraken van minder dan 100 exemplaren, verdeeld over twee geïsoleerde kernen in het noordelijk deel van Spanje en met ernstige fysieke problemen door inteelt. Stroperij, vergiftiging en verlies van leefgebied hadden de populatie teruggebracht tot historische minimumwaarden.
Door strikte wettelijke bescherming, minder jacht en meer aandacht voor natuurbehoud is het herstel ingezet. Volgens recente schattingen leven er inmiddels zo’n 600 beren in de hele Cantabrische streek, met Somiedo als een van de belangrijkste leefgebieden. En Arribas Moreno denkt dat dat aantal nog veel groter zal worden: “Er is nog ruimte en voedsel genoeg”.
Dat herstel is een succesverhaal. Somiedo geldt tegenwoordig als een van de beste voorbeelden in Spanje van hoe mens en groot wild samen een landschap kunnen delen. De beer is hier niet langer alleen een bedreigde diersoort, maar ook een symbool van natuurherstel.
Kilometers rotswand afspeuren
Vanaf de beboste berghelling vertrekken we met de auto naar een uitzichtpunt een eindje verderop. Daar positioneren we ons tegenover een kilometers brede rotswand om met de verrekijkers op zoek te gaan naar beren. De begroeiing varieert van lage struiken tot plukjes bos en overal zou theoretisch een beer kunnen zitten. Het is dus zaak om het hele gebied af te speuren, lettend op beweging, afwijkende lijnen en kleuren. Een flinke dosis geduld is nu geen overbodige luxe.
De gids vertelt ondertussen over gevaren die de berenwelpen bedreigen. “De grootste natuurlijke doodsoorzaak is ‘kindermoord’. Volwassen mannetjesberen doden de jongen die niet van hem zijn. Hierdoor stopt de melkproductie bij de moeder en wordt zij binnen acht dagen opnieuw vruchtbaar, zodat het mannetje met haar kan paren en op die manier zijn eigen DNA kan doorgeven. Maar ook de Koningsarend is een gevaar, die kan met gemak een jonkie van vijftien kilo van de grond plukken”, legt Arribas Moreno uit.
Terwijl hij zijn verhaal doet, blijft hij naar de immense rotswanden turen. Hij is midden in zijn uitleg over het feit dat berinnen tussen de één en drie jongen per nest krijgen, als er daadwerkelijk een beer in zijn vizier komt. Op zo’n twee kilometer afstand, hoog in de rotsen, wandelt een berin in de richting van een boompje vol rode bessen. We zoomen gelijk in, en wat een prachtig plaatje krijgen we te zien!
Wollige teddybeer
Met zichtbaar gemak beweegt ze zich langs de bergwand omhoog. Deze berin heeft een prachtige, bijna zijdeachtige vacht, die bij elke beweging langs haar heen golft. Die vacht bestaat uit langere dekharen en een dichte, wollige ondervacht. De Cantabrische vrouwtjesberen worden naarmate de jaren vorderen steeds blonder rondom de kop en de romp. Nu ik haar zo zie, snap ik waar de benaming ‘knuffelbeer’ vandaan komt.
Inmiddels is ze bij de bessen in de boom aangekomen en gaat ze op haar achterpoten staan om erbij te kunnen. Maar dat levert blijkbaar nog niet genoeg op, want even later klimt ze in het toch wel wat petieterige boompje. Ik verwacht dat de takken zullen knappen, maar dat gebeurt gek genoeg niet. Na zich zo’n twintig minuten te hebben verlekkerd aan het zoete voedsel, loopt de berin weer door. Ze verdwijnt in een rotsspleet en dat betekent voor ons een einde aan dit bijzondere schouwspel.
Wat vinden de locals?
De aanwezigheid van groot wild zorgt op veel plekken op de wereld voor conflicten. Hoewel beren in Europa een zeldzaamheid zijn, zie je bijvoorbeeld hoe Italië met hun aanwezigheid worstelt. In de jaren ’90 zijn ze daar met succes uitgezet, maar nu hebben dorpelingen last van sommige beren. Men besloot dat een aantal van hen mag worden afgeschoten, wat tegen het zere been van natuurbeschermers is.
In Somiedo staan de meeste bewoners staan juist positief tegenover deze dieren. Uit onderzoek blijkt dat veel inwoners trots zijn op de aanwezigheid van de beer en de beschermde diersoort zien als iets dat bij hun dunbevolkte streek hoort. Bovendien is er door de regio volop ingezet op de aanwezigheid van het imposante roofdier.
Beer op het fietspad
Er zijn wandel- en fietsroutes met de naam Senda del Oso en in elk gehucht is een Casa Rural te vinden. Door de steile rotswanden is er niet veel ruimte om te bouwen, er zijn dus grenzen aan de mogelijkheden voor de groei van het toerisme. Pola de Somiedo is het enige echt toeristische dorp, in de smalle vallei zijn de voormalige graanvelden gebruikt om allerlei kleinschalige accommodaties rondom de oude dorpskern te bouwen. Als je door het dorp loopt kom je overal beren tegen: in de vorm van bronzen beelden, banners en posters. De regionale economie leeft er goed van.
Tegelijkertijd is het ook in deze regio niet alleen maar romantiek. Soms zorgen beren die dichter bij de huizen komen voor onrust of praktische problemen, en dat blijft een punt van aandacht voor bewoners, herders en natuurbeheerders. Vooral de jongere mannetjes zijn brutaal, voor hen zijn de dorpen verleidelijke voorraadkasten.
Beren staan bekend als buitengewoon slimme dieren met een goed geheugen en dat verklaart waarom sommige beren telkens weer naar dorpen terugkomen als ze daar gemakkelijk voedsel vinden. Ook gebruiken sommige berinnen met jongen oude ruïnes als toevluchtsoord tegen mannetjes, die de jongen kunnen doden.
Maatregelen voor samenleven beer-mens
Voor zowel de beren als de mensen is het niet goed dat deze dieren naar de dorpen komen. Daarom wordt geprobeerd ze met herrie en vuurwerk af te schrikken en is metalen bekleding rond vuilniscontainers aangebracht.
Bovendien zijn er tienduizenden fruit- en kastanjebomen hoger in de bergen geplant, zodat beren niet in de verleiding komen naar de dorpen af te dalen. Bij alles wat wordt gedaan om dit beschermde dier te verjagen, is het van het grootste belang om het niet te verwonden. Het doden van een beer kan een boete tot 600.000 euro opleveren.
Overheid betaalt de schade
De terugkeer van de beer heeft dus nieuwe uitdagingen met zich meegebracht. Ondanks dat de Cantabrische bruine beer een schuw dier is dat mensen in principe uit de weg gaat, komen ze soms toch in de buurt van bijenhouderijen, moestuinen en stallen. De regionale overheden hebben een schadevergoedingssysteem ingevoerd om het financiële verlies dat door wilde dieren wordt veroorzaak te vergoeden.
De eigenaar van een gedood schaap ontvangt 270 euro, voor een gedode vleeskoe wordt 2500 euro betaald. Ook imkers en landbouwers worden schadeloosgesteld: voor bijvoorbeeld een volledige bijenkast inclusief bijen wordt 210 euro betaald. Voor verloren gegane groente is er een bedrag per vierkante meter en voor een gemolesteerde fruitboom kan 70 euro in ontvangst worden genomen. In Asturias doet de overheid hier nog een schepje bovenop, want als blijkt dat specifiek een beer de schade heeft veroorzaakt, dan worden de uitgekeerde bedragen met twintig procent verhoogd.
Het zou kunnen dat als het aantal beren blijft toenemen zoals het in de afgelopen jaren heeft gedaan, de positieve stemming onder de streekbewoners wat zal gaan kantelen. Toch overheerst in Somiedo nu nog steeds het gevoel dat de beer meer oplevert dan wegneemt.
Vooral jonge stoere mannetjes zoeken
in de dorpen naar voedsel en een nieuw territorium
Sprookje?
Voordat we terugkeren naar het dorp dat inmiddels in nachtelijke duisternis is gehuld, hebben we nog een laatste, prangende vraag voor de gids: eten beren echt zo graag honing? Na alle sprookjes en Winnie de Poeh-verhalen uit onze jeugd, is het antwoord nogal ontluisterend: “Nauwelijks. Ze plunderen wel bijenkorven, maar zijn vooral geïnteresseerd in de bijen, larven en poppen omdat die vetten en veel eiwitten leveren. Natuurlijk krijgen de beren dan ook wel wat honing binnen en dat is lekker zoet, maar het is zeker niet de primaire reden om een bijenkorf te slopen.”
Mooi met of zonder beren
Parque Natural de Somiedo is niet alleen een goede plek voor beren, maar het is ook gewoon een prachtig en indrukwekkend natuurgebied. Er zijn ruige steile rotsen, traditionele dorpjes, bergstroompjes, wolven en veel roofvogels in een landschap dat nog echt voelt als ‘wild Spanje’. Dat maakt een bezoek extra mooi, zelfs als het niet lukt een beer te spotten.
www.somiedoexperience.com
