De rivier Manzanares is niet echt imposant, vanaf de 33 bruggen in de stad zie je een stroom water waar je vrijwel overal gewoon in zou kunnen staan. De bekende Spaanse schrijver Quevedo zei in de zestiende eeuw over de Manzanares dat het een beekje was dat aan het leren was
voor rivier. Maar als het flink regent in de bergen ten noorden van Madrid kan het waterpeil behoorlijk oplopen.
Al dat water krijgt tegenwoordig de ruimte, de kans op overstromingen met schade is minimaal. Daar ligt een weldoordacht plan aan ten grondslag.
De bron van de rivier Manzanares ligt op 2.063 meter hoogte, in de Sierra Guadarrama. Vanaf daar stroomt ze via de stuwdam El Pardo door de stad naar Getafe en komt uit in de rivier Jarama. De Manzanares werd nooit echt als een serieuze rivier gezien. De Romeinse keizer Rodolfo II noemde het de beste rivier ter wereld, omdat het de enige was die je te paard kon bevaren. En Cervantes noemde het een ‘metafysische rivier’, omdat ze alleen in het hoofd van poëten bestond.
Vervelend obstakel in de stad
Toch stroomde er voldoende water om groente en fruit te laten groeien in de moestuinen die koning Felipe II in 1562 van de familie Vargas kocht. Zoals in veel steden het geval is, was de rivier ook in Madrid eigenlijk een storend element. Mensen konden niet makkelijk even van een wijk op de ene oever naar de andere gaan.
Toen in de jaren zeventig de oevers werden gebruikt om de snelweg M30 aan te leggen, was de scheuring compleet. En ondanks dat er al eeuwen grappen worden gemaakt over het weinige water dat door de Manzanares stroomt, kwam de M30 na hevige regenval meerdere keren onder water te staan.
Weg met de weg
Op een bepaald moment besloot het stadsbestuur dat beide stadsdelen weer met elkaar verbonden moesten worden en de rivier deel uit moest maken van het stadslandschap. Tussen 2003 en 2007 werden tunnels geboord om de M30 ondergronds aan te leggen. Het project Madrid Río ging van start. Er werd een internationale wedstrijd uitgeschreven om het vrijgekomen gebied opnieuw in te richten.
Het Nederlandse bureau West 8 won in 2005 samen met Madrileense partners de ontwerpwedstrijd en werkte mee aan het omvormen van het gebied boven de M30 tot een park van 120 à 150 hectare, zo’n 300 voetbalvelden. Het resultaat was onder meer een nieuw waterfront, nieuwe voetgangersbruggen en een groot aaneengesloten groengebied langs de Manzanares. Er werden bijna 34.000 bomen en 470.000 struiken geplant.
Uren wandelgenot
Het gebied Madrid Río ligt in de buurt van het cultureel centrum El Matadero (de oude slachthuizen), ten zuiden van het treinstation Atocha. In het bezoekerscentrum is een mooie tentoonstelling over wat er in de afgelopen twintig jaar allemaal is gedaan om het gebied op te knappen. Wij waren er op een rustige doordeweekse dag en maakten een lange wandeling langs de oevers door het park.
De rivier zelf is een rustige stroom met bossen riet en wat struiken op de kant. In het park zijn hier en daar barretjes met een terrasje, veel bankjes in de schaduw en fiets- en wandelroutes die aansluiten op langere routes door de groengebieden in Madrid. Als je van oever wilt wisselen zijn er genoeg bruggen, soms modern en soms monumentaal, omringd door mooi aangelegde tuinen. Volgens onze lokale gids is het hier in het weekend enorm druk met sportende en flanerende Madrilenen. En als het peil in de Manzanares toch weer een keer flink stijgt, is er nu voldoende ruimte voor het water om, zonder al te veel schade aan te richten, een weg te vinden.
Rivier als apotheek
De rivier mag dan geen bedreiging meer zijn voor de mens, de mens is dat wel voor de rivier. De Manzaneres staat bekend als één van de meest vervuilde rivieren in Europa. Het gaat om vervuiling door resten van medicijnen, een verschijnsel dat overal ter wereld steeds vaker voorkomt. In het water worden vooral resten van medicatie tegen hoge bloeddruk, depressies en antibiotica gevonden.
Overigens is het niet zo dat Madrilenen veel meer medicijnen slikken dan de inwoners van andere steden, zo blijkt uit cijfers. Het weinige water dat door de bedding stroomt is de oorzaak van een hogere concentratie schadelijke stoffen: het water uit de zuiveringsinstallaties komt namelijk niet zoals op andere plekken in een heel grote rivier terecht, waardoor de vervuilende resten in Madrid dus veel minder verdund worden.
Stroom van groen
Madrid Río geldt als een van de bekendste voorbeelden van hoe infrastructuur en openbare ruimte samen kunnen worden hersteld in een dichtbebouwde stad. De gemeente heeft de smaak van groen te pakken en er zijn meerdere ambitieuze plannen in gang gezet die de diverse, nieuw aan te leggen, groenzones in de stad met elkaar moeten verbinden.
Eén van die volgende projecten is het ondergronds aanleggen van de sporen van en naar het treinstation Chamartin. De vrijgekomen ruimte wordt gebruikt voor de aanleg van het Parque Central van Madrid Nuevo Norte, ook daar is het Nederlandse bureau West 8 bij betrokken.
De gemeente promoot Madrid Río niet alleen als een groot, stedelijk project waar de bevolking van kan genieten. Ook toeristen worden uitgenodigd om dé plek voor cultuur, natuur en verschillende sportactiviteiten te ontdekken. De stad biedt bezoekers dus niet alleen de typische stedentrip met monumenten, het uitgaansleven, shoppen en gastronomie. Er is een speciale audiogids in het Engels en Spaans met beschrijvingen van allerlei plekken in Madrid Río, en met de kaart op je mobiel in de hand ontdek je op die manier de geschiedenis van de Manzaneres en de kenmerkende plekken op haar weg door de stad.
