De vallei Cofrentes-Ayora, ook wel de ‘verborgen vallei’ genoemd, ligt op zo’n 120 kilometer ten zuidwesten van Valencia en even ver ten noordwesten van Alicante. Het is een ruig, bergachtig gebied op de grens met de provincie Albacete (Castilla-La Mancha). Dunbevolkt, ongerept en opvallend groen, dankzij een overvloed aan zoet water. Bronnen, eeuwenoude irrigatiesystemen, watervallen en de samenvloeiing van de rivieren Júcar en Cabriel geven deze streek een onverwacht frisse uitstraling. Het bekendste en meest gefotografeerde punt ligt bij Cofrentes, de plaats waar de twee rivieren samenkomen.
Tekst: Petronella van Mullekom. Foto’s: Oficina de Turismo Ayora, Petronella van Mullekom
Water is hier al eeuwenlang de motor van het dagelijks leven. Het werd gebruikt om de tuinbouwgronden te irrigeren, maar bepaalde ook de latere ontwikkeling van de streek. Bij Cofrentes ligt niet alleen het bekendste balneario (kuuroord) van de Comunidad Valenciana, maar ook de enorme waterkrachtcentrale en kerncentrale van het Spaanse energiebedrijf Iberdrola. Minder idyllisch, maar wel van groot belang voor de elektriciteitsvoorziening van de hele regio.
Eén vallei, acht dorpen, tien kastelen
De vallei bestaat eigenlijk uit twee delen. Aan de ene kant ligt het dal zelf, met plaatsen als Ayora, Zarra, Teresa de Cofrentes, Jarafuel, Jalance en Cofrentes. Aan de andere kant liggen Cortes de Pallás, het Muela-plateau en de diepe canyons van de rivier Júcar.
Ayora is met 5.200 inwoners de grootste plaats en de toegangspoort tot de vallei. Hier voel je meteen al de continentale invloed van het klimaat: hete, droge zomers en strenge winters waarin het flink kan sneeuwen. De bergen bereiken er hoogtes tot 1260 meter, de Pico Palomeras.
Honing is het middelpunt
Massatoerisme is hier ver weg. Op een warme zondagochtend eind juni schuiven we aan op een terras in de buurt van de Plaza Mayor en bestellen een verfrissende café con hielo. Vlakbij ligt het Oficina de Turismo waar letterlijk en figuurlijk alles uit de kast wordt gehaald voor bezoekers. Zelfs een spontane honingproeverij in het kleine Bijenteelt Informatiecentrum. Niet vreemd, want Ayora is de grootste honingproducent van Spanje.
De bijenteelt is hier al honderden jaren een belangrijk onderdeel van de lokale economie. Elk jaar in oktober viert de stad vier dagen lang het unieke feest Primer Corte de Miel.
Ook leuk om te doen in Ayora: de Ruta del Hilo Rojo, de route van de rode draad. Deze voert je dwars door het historische centrum langs de mooiste bezienswaardigheden en muurschilderingen.
Spectaculaire overblijfselen
Voor wie zich graag verdiept in het Iberische verleden van Spanje, is Castellar de la Meca een must. Deze indrukwekkende nederzetting vlakbij Ayora hoort tot de spectaculairste Iberische resten van het land. Je bereikt het via een wandelroute van een paar kilometer vanaf de parkeerplaats. Het laatste deel is de Camino Hondo, het diepe pad, dat helemaal in de rotsen is uitgehouwen.
Op zondagochtend is de toegang gratis en kun je er zo naartoe. Op andere dagen moet vooraf toestemming worden gevraagd bij het toeristenbureau van Ayora, want de opgravingen liggen op privéterrein.
En ben je een liefhebber van bijzondere gastronomische ervaringen? Reserveer dan een tafeltje bij PINEA, het restaurant van Kiko en Elisabet. Deze jonge chef-koks keerden in 2021 terug naar hun dorp om er een eigen zaak te openen, met alleen producten en recepten uit de regio op de kaart. Met succes: eind vorig jaar kregen ze een eervolle vermelding in de Michelin-gids!
Een Spaanse gravin van Nassau
Terug naar de stad. Niet te missen is het middeleeuwse kasteel van Ayora, dat pasgeleden is gerestaureerd en in september de poorten weer opent. Het kasteel maakte eeuwenlang deel uit van het paleis van de markiezen van Zenete, een familie met een onverwachte band met Nederland.
Mencía de Mendoza (1508-1554) was namelijk de vrouw van graaf Hendrik III van Nassau-Breda, oom van de latere Willem van Oranje. Ze trouwde met hem toen ze zestien was en gold, als erfgename van een groot familiefortuin, als een van de meest begeerde huwelijkskandidaten van haar tijd. Koning Karel I van Spanje bemoeide zich persoonlijk met haar toekomst en regelde een huwelijk met een ‘passende’ kandidaat. Voor Hendrik was het overigens al zijn derde huwelijk.
Het echtpaar bleef eerst in Spanje wonen, maar gaf ondertussen opdracht om het kasteel van Breda in Nederland te verbouwen tot een volwaardig renaissancepaleis. Een passend decor voor de weelderige levensstijl van de Spaanse adel. Mencía maakte het kasteel daarna tot een trefpunt voor geleerden, humanisten en renaissanceschilders.
Na de dood van Hendrik keerde ze terug naar Spanje en hertrouwde, uiteraard weer met een ‘strategische’ kandidaat: Ferdinand van Aragón, onderkoning van Valencia. In Ayora kom je overal verwijzingen naar Mencía tegen. Elk jaar in juli staat ze extra in de schijnwerpers tijdens het naar haar genoemde festival voor renaissancemuziek. In Breda moet je iets beter zoeken, maar in het Stedelijk Museum duikt ze op in de vaste tentoonstelling De Nassau’s van Breda.
Route door de vallei
Vanaf Ayora slingert de route noordwaarts langs Zarra, bekend van de kersenteelt, de muurschilderingen en het Nederlandse tv-programma ‘Het Spaanse Dorp’ dat hier ooit werd opgenomen. Daarna volgt Teresa de Cofrentes, fraai gelegen tegen een helling, omringd door tuinbouwgronden, water en hoge bergtoppen.
Jarafuel is het hoogstgelegen dorp in de vallei en het is rijk aan waterbronnen. Het buurdorp Jalance ligt prachtig in het landschap, met een imposant kasteel dat majestueus boven het plaatsje uittorent.
Verder op de route ligt Cofrentes, dat vooral bekend is vanwege het kuuroord Balneario Hervideros. Deze plaats is een stuk levendiger dan de rest van de vallei. De meeste bezoekers zijn op leeftijd en hebben het zichtbaar enorm naar hun zin. Bij dit soort kuuroorden in Spanje horen altijd muziek- en dansavonden, lekker eten en excursies in de omgeving.
Het kuuroord met hotel, thermale circuits en een heuse Clínica de Longevidad, ligt midden in een enorm dennenbos en dankt zijn bestaan aan de vulkaan Cerro de Agras. De warmwaterbronnen zijn rijk aan mineralen zoals ijzer en bicarbonaat, en ze worden al eeuwenlang gebruikt om reuma en maagklachten te verlichten. Rond 1920 beleefde het complex zijn glorietijd als luxe zomerverblijf voor de rijke burgerij uit Valencia. Eind jaren tachtig volgde een volledige renovatie, waarna het uitgroeide tot een modern kuuroord.
Klein beetje leven in vulkaan
Bij Cofrentes komen de rivieren Júcar en Cabriel samen. De naam van deze plaats is zelfs afgeleid van deze samenkomst, want Cofrentes komt van het Latijnse Confluentes, wat ‘samenvloeiing’ betekent. Het punt waar deze rivieren samenkomen kun je het beste bewonderen vanaf de Mirador de la Era del Chulo.
Boven op de heuvel die gevormd is door een oude vulkanische schoorsteen, torent het kasteel van Cofrentes uit. De vulkaan is de enige in de regio Valencia, al miljoenen jaren niet meer actief, maar nog altijd met een beetje leven in de ondergrond. Via kleine spleten ontsnappen er nog gasstromen, waaronder CO2 en methaan. Een subtiel teken dat er diep onder je voeten nog steeds geothermische activiteit gaande is.
Een echte aanrader is een rondvaart vanaf de Embarcadero de Cofrentes. In anderhalf uur vaar je over het stuwmeer tussen Cofrentes en Cortes de Pallás, met spectaculaire uitzichten onderweg. Reserveren kan via suaventura.com.
Schijn bedriegt
Cortes de Pallás lijkt vanaf hier vlakbij te liggen, maar laat je niet misleiden: je moet eerst nog een flinke omweg rijden over bochtige bergwegen. Een teken van het historische en geografische isolement van het dorp. Het ligt ingeklemd tussen steile bergwanden, diepe kloven en de enorme rotswand Muela de Cortes.
Tot 1932 was er niet eens een directe wegverbinding met de buitenwereld. Bij gevaar voor vallende rotsblokken worden de toegangswegen nog altijd tijdelijk afgesloten.
Sporen van de Moriscos
Moriscos waren moslims die na de christelijke veroveringen nog eeuwenlang in grote delen van Spanje bleven wonen, vooral op het platteland en in afgelegen valleien, waar ze ingenieuze irrigatiesystemen aanlegden. Ook in de vallei van Ayora en Cofrentes leefden deze Moriscos. Maar in de zestiende eeuw nam de druk toe om zich tot het christendom te laten bekeren. Toen dat niet het gewenste resultaat had, stelde koning Filips III in 1609 een hard ultimatum: bekeren of binnen drie dagen vertrekken. Dat leidde tot opstanden in delen van Spanje, ook in de vallei van Ayora.
De Moriscos weigerden hun geliefde vallei te verlaten en verschansten zich op het ruige bergplateau Muela de Cortes. Daar vochten ze maandenlang een ongelijke strijd tegen het Spaanse leger. De overlevenden werden uiteindelijk gevangengenomen of per schip naar Noord-Afrika gestuurd. De herinnering aan die verdwenen wereld leeft voort in de 22 keramische wandpanelen van de Ruta de los Moriscos, die je onderweg op veel plaatsen in de vallei tegenkomt.
Oude landkaart bij de hand houden
Wie houdt van natuur, rust en ruimte, zit hier goed. De vallei is bovendien ideaal voor wandelaars en fietsers. Voor uitgestippelde routes kun je terecht op Komoot en Wikiloc. Een aanrader zijn de Rutas del Agua van Ayora en Cortes de Pallás, die je langs watervallen, irrigatiewerken, en kabbelende beekjes voeren.
Neem wel een ouderwetse landkaart mee: zodra je de provinciale wegen verlaat, valt vaak je mobiele ontvangst weg. Maar geen zorgen: uiteindelijk kom je altijd wel weer in een gehucht terecht waar iemand je vriendelijk de weg wijst, of je vertelt hoe lang het nog duurt voor je weer terug bent in de bewoonde wereld.
Voor meer Informatie: Oficina de Turismo de Ayora. Voor begeleiding van culturele routes door dit gebied: Petronella van Mullekom, officiële gids Comunidad Valenciana.
